بدون شک طراحی بر روی چوب و کنده کاری
روی آن یکی از زیباترین آثار و خلق دست بشر است یکی از هنرهای قدیمی که
از دوران باستان تا به امروز ادامه دار بوده و هست یکی از دلنشین ترین کاری
های زیبای هنری کار روی چوب است معرق یکی از رشته های طراحی روی چوب
است که از دیرباز در ایران وراج داشته و تا به امروزه هنرمندان از این نوع
هنر در اکثر کارهای برجسته خود استفاده کرده و به ماندگار گذاشته اند طراحی معرق با چوب همین طور به یک صنعت بی بدیل تبدیل شده و به عنوان یک پروژه کارآفرین در دنیا میتوان از آن نام برد
این نام معمولاً به دو خانواده از راسته آببازسانان یعنی نهنگهای دنداندار و همینطور بالنها اطلاق میشود.
کاربرد در متون
در متون قدیمی ادبیات فارسی، نهنگ به معنای تمساح به کار رفته است.[۱] برای اشاره به این پستاندار آبزی تنومند، همان واژهٔ ماهی به کار میرفته است (مانند ماهی عنبر یا داستان «یونس و ماهی»). در نوشتارهای کهن فارسی برای نامیدن این جانور همان واژه وال بکار برده می شده است..[۲]
یکی مرده ماهی همان روزگار
برافکند موجش به سوی کنار
که گز سیصدی بود بالای او
فزون از چهل بود پهنای او
کشیدند از آب اندرون هم گروه
به کشتی به خشکی مر آن پاره کوه
بسی گوهر و زر بد اوباشته
همه سینه اش عنبر انباشته
دگر هرچه ماند از بزرگان و خرد
ز بهر خورش پاره کردند و برد
بماند از شگفتی سپهبد به جای
بدو گفت مهراج فرخنده رای
که آن ماهی است این که خوانند وال
وزین مه بس افتد هم ایدر به سال. (اسدی توسی)
تغذیه
دو گروه عمده نهنگها یعنی نهنگهای
دنداندار و نهنگهای بیدندان روش و رژیمهای متفاوتی برای تغذیه دارند.
نهنگهای دنداندار اغلب از ماهی و ماهی مرکب تغذیه میکنند. آنها همچنین سختپوستان
دریایی را شکار میکنند. بعضی گونهها همچون نهنگ خلبان اغلب تنها از ماهی
مرکب تغذیه میکند. این نهنگها دارای تعداد کمتری دندان (۷ تا ۱۲ جفت در
هر فک) هستند. نهنگهای عنبر نیز که متخصص شکار ماهی مرکبند در فک پایینی
خود ۲۰ تا ۲۵ دندان در فک پایینی دارند که در فک بالایی دندانها وستیجیال هستند و از درون لثه بیرون نمیآیند.[۳]
یکی از شناخته شده ترین روشهای تغذیه در
نهنگهای بیدندان، روشی است که با نام «شکار حبابی» شناخته میشود. در این
روش، هر نهنگ حبابهای هوا را در زیر دریا آزاد میکند و دیوارهایی از
هوای بالارونده در آب پدید میآورد. کریلها و ماهیانی که درون دیوار هوایی
هستند از ترس به مرکز محدوده دایرهشکل حبابی میروند و در این هنگام نهنگ
با باز کردن دهان خود تعداد بسیاری از آنها را در یک بار بالا آمدن از آب
میبلعد.[۴]
رفتار
رفتارهای فرهنگگونه
در میان نهنگها وجود دارند. بعضی گونههای نهنگ دارای روشهای پیچیده و
گاه مبتکرانهای برای تغذیه هستند و این رفتارها از مادر به فرزندانش منتقل
میشود و آنها آن را فرا میگیرند. بررسیها بر روی نهنگهای گوژپشت خلیج مین نشان دادهاند که روشهای ابتکارآمیز شکار نه تنها توسط نهنگها ابداع میشوند، که به سرعت به دیگر نهنگهای دستهشان منتقل میشود.[۵]
نهنگهای نیزهای میتوانند با تشخیص مکان تجمع مرغان دریایی، به جایی که ماهیان و کریلها تمرکز کردهاند بروند.[۵]
زایش و رفتار جنسی
بعضی نهنگها در هنگام نگهداری از بچهها
نیاز دارند تا برای تغذیه به ژرفای دریا بروند. در این هنگام، دیگر
نهنگهای گروه از بچهها مراقبت میکنند و به عبارتی «پرستاری بچه»
میکنند.[۶]
شکار و وضعیت بقا
به استثنای نهنگ شکار کوتوله،
همه دیگر نهنگهای بزرگجثه قربانی شکار گسترده توسط صنعت شکار نهنگ
بودهاند. بیش از ۲ میلیون نهنگ توسط ابزارهای پیشرفته شکار در قرن ۲۰ام
شکار شدند و این باعث شد که نهنگهای شکار و خاکستری و قطبی تا سال ۱۹۰۰ به شدت کاهش جمعیت پیدا کنند و تا مرز انقراض پیش بروند.
با آنکه امروزه به نظر میآید که جمعیت
بسیاری از این گونهها در حال بهبود و بازیابی خود است، بعضی هنوز بسیار
تهدیدپذیر باقی ماندهاند. در میان بیشترین تهدید شدهها میتوان به نهنگ شکار اطلس شمالی، نهنگ شکار آرام شمالی، جمعیتهای نهنگ قطبی ساکن شمال اقیانوس اطلس، جمعیتهای نهنگ خاکستری ساکن غرب اقیانوس آرام، بیشتر جمعیتهای نهنگ آبی اشاره کرد.[۷]
در تبعید
نهنگها گاه به منظور نمایش و انجام حرکات
نمایشی در جلوی بازدیدکنندگان، به پارکهای نمایشی پستانداران دریایی برده
میشوند. نهنگهایی همچون بلوگا از پر هوادارترین نمونههای نهنگ در پارکهایی همچون سی ورلد هستند.
کنشگران محیط زیست و هواداران حقوق جانوران
تاکنون پویشهای بسیاری را در زمینه جلوگیری از بهرهگیری نمایشی از این
جانوران انجام دادهاند. در یک نمونه از چنین اقدامهایی، کنشگران با ارایه
شکایتی به دادگاه بهرهکشی از نهنگها در پارکهای آبی شهرهای اورلاندو و سن دیگو را مخالف با ماده منع بردگی در قانون اساسی آمریکا است. این مبارزه با رای دادگاه مبنی بر آنکه آن ماده درباره انسانها است و نه جانوران، ناکام ماند.
پیشینه
در
دوران قبل از اسلام قطعات بزرگ چوبی به عنوان بخشی از ساختمان به کار
میرفتهاست. در این دوره چوب به عنوان یکی از فراوانترین مصالح طبیعی نقش
مهمی در ساخت ابزار فنی و کشاورزی و حتی وسایل خانگی ایفا میکردهاست. از
دوره سلوکیان آثار چندانی در دست با همان شیوه معرق چوب کار میشود، فقط
زمینه طرح یا کار را به قطعههای پازل مانند بریده، در کنار هم میچسبانند و
سپس باز هم برای مراحل تکمیلی به کارگاه رنگ فرستاده میشود.
معرق زمینه آجری: با همان شیوه معرق زمینه چوب کار میشود، فقط تفاوت کار
در این است که زمینه طرح به صورت آجری بریده و در کنار هم چیده میشود.
آنگاه مراحل تکمیلی را به صورت رایج طی میکنند.
نازک بری در معرق: در این شیوه از معرق، ابتدا قطعات طرح مورد نظر معرق
بریده میشود. آنگاه به وسیله اره مویی معمولی برشهای بسیار ظریف و نزدیک به
هم در تمامی قسمتهای طرح داده میشود، برشهایی که به فاصلههای میلیمتری در
کنار هم داده میشود. سپس چوبهای شکل داده شده در کنار هم بر روی زمینهای از
تخته روکش شده و غالباً بدون هیچ نوع تزئینی چسبانده میشود.
معرق منبت: معرقی که نقشهای آن برجستهاست معرق منبت گفته میشود برای ساخت
معرق منبت ابتدا همه قطعهها را مانند معرق میبرند و بعد آنها رابه طور مجزا
به شیوه منبت کاری ساخت و ساز نموده، کنار یکدیگر جفت و جور میکنند. در
پایان قطعه را رویزیر کار در محل مربوط نصب میکنند.
ابزار
ابزار کاری که در کارگاه معرق به کار میرود عبارتاند از:
اره دست - اره مویی– اره چوب بر – اره فلز – پرس دستی (پیچ دستی) – پیشکار
– تیزک – چکش – سوهان تخت – سوهان چوب ساب – کمان اره – رنده دستی- سنگ
نفت – گازانبر – لیسه – ماشین پرداخت – مته دستی – میخ - سمباده - چسب چوب و
در نهایت پس از پرداخت نهایی توسط سیلر - کیلر ویا رزین پلی استر اسپری
میشود
مواد اولیه
برای
معرق کاری، وجود انواع چوب با تنوع رنگی ضرورت دارد و در انتخاب چوب باید
مواردی چون استحکام و خشک بودن چوب و قابلیت اره شدن و رنده شدن را در نظر
گرفت. هم چنین از صدف، عاج، فلزات در معرق استفاده میشود. --
مراحل اجرای یک طرح معرق
تخته
پشت کار را به اندازه طرح مورد نظر انتخاب کرده، به روی آن یک ورق از
نایلون قرار میدهند، انگاه طرح و نقشه مورد نظر را بر روی کاغذ آورده و به
وسیله چسب مایع آن را بر روی تخته سه لایی میچسبانند، پس از آن تکههای
مختلف طرح با اره مویی بریده شده قطعات مختلف آن را به وسیله میخ سایه بر
روی تخته زمینه به طورموقت نصب میکنند. آنگاه قطعات طرح را جداگانه بر روی
چوبها با رنگهای مورد نظر به وسیله همان میخ سایه نصب کرده و روی چوب
پیشکار قرار داده و به وسیله اره مویی دور طرح را روی تخته بریده و حال
قطعه چوب بریده شده را در جای خود مطابق نقشه روی تخته پیشکار به وسیله میخ
سایه موقتاً نصب میکنند. بدین ترتیب با این روش همه نقشهای خرد شده را از
رنگهای مختلف چوب، صدف و عاج تهیه و جایگزین مدل میکنند. هنگامی که تمام
چوبهای رنگی جایگزینی طرح اولیه شده، چسبی از سریشم و پودر امرا تهیه کرده و
به وسیله انگشت سبابه روی تمام شیارهای بین تکههای قرار میدهند. به این
طریق تمام شیارهای بین نقوش پر میشود و قطعات به طور کامل به هم چسبیده و
ثابت میشود. دراین مرحله میخهای سایه را از روی طرحها بر میدارند و آنگاه
نوبت به نایلونی میرسد که قبلاً در زیر کار و روی تخته پشت کار قرار داده
شده بود، آن را نیز برداشته و نقشهای چسبیده شده را بر میگردانند و پشت
آنها را سمباده نرم میزنند. در نتیجه چسبهایی که از میان شیارها به پشت کار
نفوذ کرده، پاک میشود. حال سطح تخته پشت کار را به وسیله کاردک به چسب گرم
آغشته کرده، نقشه معرق شده را روی آن میچسبانند و برای ثابت نگاه داشتن آن
دو میخ سنجاقی در بالا و پایین آن نصب میکنند. در این مرحله لایهای از
نایلون و قطعهای از نمد یا پتوی ضخیم را روی نقشه معرق شده قرار داده ترکیب
فوق را در میان دستگاه پرس گذاشته، تحت فشار میدهند و بعد از گونیا کردن
تابلو، اضلاع آن را رنده میکنند. سطح تابلو رابه دلیل متفاوت بودن ضخامت
چوبهای صنعتی، با ماشین سمباده میسایند تا یکنواخت و صیقلی شود. حال محیط
تابلو را به وسلیه نوار چسب کاغذی به طریقی که ۲ یا ۳ میلیمتر آن از سطح
تابلو بالاتر قرار گیرد چسبانده مخلوط پلی استر آماده شده را به طور
یکنواخت روی صفحه مورد نظر میریزند تا کاملاً سطح را بپوشاند. بعد از خشک
شدن پلی استر به وسیله سمباده لرزان آن را میسایند تا رنگ چوب از زیر پلی
استر ظاهر شود و مجدداً برای شفافیت بیشتر، قشری از پلی استر شفاف بر آن
پاشیده و سمباده میزنند. در پایان به وسیله دستگاه پرداخت و مواد جلا دهنده
سطح کار را پرداخت میکنند.
منبت
هنر
کنده کاری نقوش به روی چوب را منبت گویند. قابل توجهاست که منبت میتواند
به صورت یک تکه یا چند تکه انجام شود هرگاه منبت کاری بر روی چوب بزرگ یک
تکه انجام شود، منبت یک تکه و هرگاه منبت کاری بر روی تکههای کوچکی انجام
شود، منبت چند تکه خواهد بود. منبت بر حسب نوع برجستگی که در کار آن به
وجود میآید به پنج دسته تقسیم میگردد: منبت کم بر جسته، منبت نیم برجسته،
منبت تمام برجسته، پیکره، قلم زنی بر روی چوب
ابزار کار
مغار:
وسیلهای است برای تراشیدن چوب که انواع آن در ذیل نام برده شده مغار
کبریتی- مغار– مغار نیم باز – مغار [گلویی] – مغار شفره کلیه مغارهای
نامبرده دارای خمیده یا کج نیز هستند که در جاهایی که امکان استفاده از
مغار صاف نباشد، از مغار کج استفاده میشود. تخت یا صاف
سوهان– سوهان دو سر کج – سوهان سه پهلوی سه گوش- سوهان سه پهلوی صاف –
سوهان نیم گرد – سوهان دم کاردی – سوهان دم موشی – سوهان گرد – چوب ساب:
برای ساییدن چوب و دیگر ابزار منبت کاری به کار میرود و انواع آن شامل
موارد زیر میشود. سوهان دو سر صاف
مواد اولیه
شامل: ۱- چوبهای محکم و بدون گره که برای این منظور چوبهای آبنوس، بقم، شمشاد، فوفل، عناب، و گردو و .... از همه مناسب تر هستند.
۲- عاج، صدف و استخوان
روش کار
ابتدا
طرح بر روی زمینه چوب منتقل میشود و با بستن کار به گیره دستی هنرمند شروع
به کار کرده و ابتدا خطوط محیطی طرح با مغار مشخص میشود سپس بابرداشتن
زمینه کار به صورت یکنواخت و به وسیله مغارهای مختلف منبت کار روی چوب
ادامه پیدا میکند. پس از پایان کار منبت کاری، سطوح کار با سنباده بسیار
نرم، صاف و صیقلی میشود. در مرحله به سطح کار روغن با پلی استر زده میشود
تا چوب بر اثر مرور زمان ترک نخورد و در مقابل رطوبت مقاوم باشد.
انواع منبت
از انواع منبت میتوان نمونههای زیر را نام برد:
منبت کمی بر جسته: نوعی از منبت است که در آن هنرمند منبت کاری خود را به
حدی برساند که نقش برجستهای که به وجود آورده از سطح زمینه کار بیرون نیاید
و هم سطح حاشیه اطراف کار باشد. منبت بر جسته: شیوه کار این گونه که مراحل
منبت یک چوب را تا آنجا پیش میبریم که برجستگیهای طرح از رویه کار کاملاً
بیرون خواهد زد. پیکره: هنرمند طرح خود را بر روی حجمی از چوب به شیوههای
چسباندن، فتوکپی، یا از طریق کاغذ کاربن یا طراحی مستقیم بر روی چوب انتقال
میدهد، آنگاه از برجستهترین قسمت طرح کار خود را آغاز میکند و توسط
مغارهای و لوازم رایج در این زمینه مشغول کنده کاری بر روی چوب میشود. در
تمام کار، طرح به صورت کاملاً بر جسته و دارای حجم چوب از داخل بیرون آمده و
اطراف آن خالی از هر گونه چوب خواهد بود.
منبع : ویکی پدیا
